ΣΥΝΕΔΡΙO ΓΙΑ ΤΑ ΧΕΙΡΟΠΟΙΗΤΑ

Ομιλία της Προέδρου κ. Ελλης Τασούλας προσκεκλημένη από το Πανεπιστήμιο του Denisli.

Μέσα στο πέρασμα των χρόνων η Ελληνική υφαντική τέχνη. είναι άρρηκτα δεμένη με τον Ελληνικό πολιτισμό. Ένα τεράστιο κομμάτι της Ελληνικής παράδοσης εκφράζεται από τα καταπληκτικά δημιουργήματα μέσα από την τεχνική και τα διακοσμητικά θέματα που γεννούσε η φαντασία και υλοποιούσε η δεξιοτεχνία του άγνωστου απλού καλλιτέχνη.

Η ιστορία με τη σειρά της επιδρά στην Ελληνική υφαντική τέχνη. Οι οικονομικές και οι πολιτικές συνθήκες παράλληλα με τους ιδεολογικούς προσανατολισμούς υπήρξαν καθοριστικοί για την αναγέννηση και την άνθιση της καλλιτεχνικής ευαισθησίας του Ελληνικού λαού, με έργα μοναδικής ομορφιάς. Από την άλλη οι ξενικές επιδράσεις, από Ανατολή και Δύση, δεν αλλοιώνουν τον εθνικό χαρακτήρα της, αλλά το αφομοιώνουν και το προσαρμόζουν κατά περιοχές, ανάλογα με την τοπική τους αντίληψης και την πατροπαράδοτη αισθητική.

Η υφαντική τέχνη κατά κύριο λόγω ήταν γένους θηλυκού, ανεξαρτήτου ηλικίας και οικογενειακής κατάστασης, αλλά υπήρχαν και κεντήματα φτιαγμένα από άνδρες σε εργαστήρια της εποχής, όπως στα Ιωάννινα. Από μικρή ηλικία οι Έλληνιδες με φοβερή καλαισθησία, υπομονή και επιμονή δημιούργησαν καλλιτεχνήματα πλούσια σε φαντασία, με τεραστία ποικιλία σε είδη και σχήματα. Ο ξύλινος αργαλειός που μεταχειρίζονταν για την ύφανση διακρίνονταν σε τρεις τύπους:

Α) στον όρθιο

Β) τον πλαγιαστό

Γ) και του λάκου.

Οι ονομασίες που δόθηκαν στα δημιουργήματα ήταν ανάλογες των τόπων, των υλικών και της τεχνικής για την υλοποίηση τους, καλύπτοντας ανάγκες ενδυμασίας, καθώς και ανάγκες του σπιτιού και της διακόσμησης του.

Ανάλογα με τα υλικά τα κεντήματα ταξινομούνται:

Α) σε χρωματιστά τα οποία είναι κεντημένα με βαμμένα νήματα

Β) σε λευκά (ασπροπλουμιστά, ασπροκέντι), κεντημένα με λευκά μεταξωτά ή βαμβακερά νήματα

Γ) σε δαντέλλες από βαμβακερά συνήθως νήματα, δουλεμένες με την βελόνα, το βελονάκι ή τα κοπανέλια

Δ) και σε χρυσοκέντητα, κεντημένα με μετάλλινα νήματα, χρυσά και ασημένια σύρματα και τιρτίρια.

Οι τρεις πρώτες κατηγορίες ανήκουν στον χώρο της γυναικείας οικιακής χειροτεχνίας ενώ το τέταρτο στον χώρο της οργανωμένης ανδρικής χειροτεχνίας.

Ανάλογα με τον προορισμό τα κεντήματα διακρίνονται:

Α) σε κεντήματα για το στολισμό του σπιτιού

Β) σε κεντήματα για το στολισμό των παραδοσιακών ενδυμάτων

Γ) και σε κεντήματα για θρησκευτική (εκκλησιαστική) χρήση.

Είναι συνήθως λεπτά κεντήματα, με πολύχρωμα μετάξια, βαμμένα με φυτικές και ζωικές ουσίες σε αρμονικές αποχρώσεις και συχνά ποικίλλονται με χρυσά ή αργυρά νήματα. Υπέροχα παραδείγματα συναντάμε στην Αττική, τα Επτάνησα, την Ήπειρο, την Σκύρο, τα Δωδεκάνησα και την Κρήτη. Για τις τοπικές παραδοσιακές ενδυμασίες διακοσμούσαν τραχηλιές, ποδόγυρους, κατωμάνικα, ποδιές, καλύμματα κεφαλιού, γιλέκα, ντουμάδες, φέρμελες, τουζλούκια, υποδήματα, τεμπελίκια. Ανάλογα με την περιοχή έχουμε διαφορετική απόδοση και διαρρύθμιση.

Από άποψη τεχνικής διακρίνονται:

Α) σε μετρητά ή ξομπλιαστά

Β) και σε γραπτά.

Τα διακοσμητικά θέματα στα μετρητά δεν έχουν σχεδιαστεί επάνω στο ύφασμα αλλά γίνεται με το μέτρημα των κλωστών, ενώ στα γραπτά το σχέδιο ιχνογραφείται και η εκτέλεση γίνεται τις περισσότερες φορές με χρήση τελάρου.

Τα υφάσματα (υφαντά, μεταξωτά, λινά, βαμβακερά, μάλλινα), οι χρησιμοποιούμενες βελονιές για την απόδοση του διακοσμητικού θέματος, τα νήματα και οι βαφικές ουσίες για τους χρωματισμούς τους αποτελούν αντικείμενα ιδιαίτερης μελέτης. Οι βελονιές ή ραφές είναι άλλες για τα μετρητά και άλλες για τα γραπτά. Οι πιο συνηθισμένες είναι η πισωβελονιά, η σταυροβελονιά (φρυγική), η αλυσιδοβελονιά, η χυτή, το ψαροκόκκαλο (βυζαντινή), η φουσκωτή και άλλες με ιδιαίτερη δεξιοτεχνία στα αμφιπρόσωπα και τα ανάγλυφα κεντήματα. Ειδικές είναι εκείνες που χρησιμοποιούνταν για το γέμισμα των μεγάλων επιφανειών και για τις ενώσεις.

Τα νήματα είναι από λινάρι, μετάξι, βαμβάκι ή μαλλί. Τα έβαφαν με φυτικές ή ζωικές ουσίες αφού πριν τα βουτούσαν σε στυπτικές ουσίες για να αποκτήσουν φωτεινότητα και ανεξίτηλα χρώματα. Τις χρωστικές τους διαβαθμίσεις τις πετύχαιναν με τις κατάλληλες αναλογίες των βαφικών ουσιών και την διάρκεια του χρόνου στο βρασμό τους.

Τα διακοσμητικά θέματα είναι εκείνα που μας αποκαλύπτουν τις θρησκευτικές, κοσμογονικές και καλλιτεχνικές ανησυχίες της λαϊκής ψυχής. Τα διακοσμητικά θέματα είναι:

Α) απλά διακοσμητικά

Β) αφηγηματικά

Γ) και συμβολικά

Οι τεχνίτες, αποδίδανε τα διακοσμητικά θέματα σε ολόκληρη την επιφάνεια ή ολόγυρα από το ύφασμα. Φοβούμενοι το κενό συμπύκνωναν τα θέματα και κάλυπταν τις μεγάλες επιφάνειες. Στη διάταξη επίσης των θεμάτων (οριζόντια, κάθετη, διαγώνια, κυκλική) εφάρμοζαν την μέθοδο της επανάληψης ή της εναλλαγής. Ορισμένα θέματα ήταν πολύ αγαπητά όπως το δένδρο, ο σταυρός, τα άνθη, τα πουλιά, τα ζώα, τα γεωμετρικά σχήματα, οι γοργόνες, καθώς και ειδυλλιακές στιγμές από το γάμο, το κυνήγι, τη ναυτική ζωή, και τα συναντάμε σε όλη την Ελλάδα, μια βαθύτερη συναισθηματική έκφραση της Ελληνίδας δημιουργού σύμφωνα με τις παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμα.

Την παράδοση ακολουθεί και η νεοελληνική χρυσοκεντητική, της πιο ονομαστής χειροτεχνίας του Βυζαντίου. Οι χρυσοράπτες έραβαν και κεντούσαν τα εξωτερικά εξαρτήματα της ανδρικής και γυναικείας φορεσιάς ενώ οι χρυσοκεντητές τα κεντήματα για χρήση εκκλησιαστική και κοσμική. Η τέχνη του χρυσοράπτη περιελάμβανε ράψιμο, κέντημα (κάρφωμα) και σχηματισμό των διακοσμητικών σχεδίων με τα επιραμμένα στο ύφασμα (μεταξωτό, βελούδινο, μάλλινο) χρησογάιτανα ή ασημογάιτανα, σειρογάιταν (μεταξωτά), ουτράδες, (βαμβακερά) και τεχρίλια (μάλλινα). Ο χρυσοράπτης με τα επιραμμένα γαϊτάνια σχημάτιζε τα διακοσμητικά θέματα. Εργαστήρια άκμασαν στην Ήπειρο και την Μακεδονία.

Οι χρυσοκεντητές (συρμακέσηδες) κεντούσαν το διακοσμητικό θέμα με σουβλί και βελόνι χρησιμοποιώντας χρυσό σύρμα ή χρυσόνημα. Η τεχνική αυτή χρησιμοποιούνταν στα κεντήματα εκκλησιαστικής χρήσης, σε καλύμματα κεφαλής, υποδήματα, κλινοσκεπάσματα, παραπετάσματα, μαξιλάρες και άλλα είδη για ατομική ή οικιακή χρήση. Ανάλογα με τον τρόπο της στερέωσης η τεχνική διακρίνεται στην καρφωτή και την κρυφή.